Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsində, Cinayət Məcəlləsində və İnzibati Xətalar Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” 2024-cü il 28 iyun tarixli, № 1198-VIQD nömrəli Qanun bir sıra əhəmiyyətli hüquqi dəyişiklikləri özündə ehtiva edir. Ailə Məcəlləsinin 12-ci maddəsinə edilən düzəliş, 01 iyul 2025-ci il tarixindən qüvvəyə minməklə yaxın qohumlar arasında nikah bağlanması hallarının dairəsini genişləndirərək bu sahədə daha ciddi hüquqi məhdudiyyətlər müəyyən edir.
Əvvəl mövcud olan tənzimləməyə əsasən, Ailə Məcəlləsinin 12-ci maddəsi yalnız birbaşa qan qohumları – yəni valideyn-övlad və doğma bacı-qardaş arasında nikahın bağlanmasını qadağan edirdi. Bu, genetik risklərin və ailədaxili münasibətlərin pozulmasının qarşısını almağa xidmət edirdi.
Qanuna edilən dəyişikliklə Ailə Məcəlləsinin 12-ci maddəsində qohumlar arasında nikaha qoyulan qadağalar aşağıdakı kateqoriyalar üzrə genişləndirilib:
- Ümumi bioloji baba və (və ya) nənəsi olan uşaqlar – yəni nənə və ya baba baxımından qohum sayılan əmioğlu/xalasıoğlu/bibioğlu və ya əmiqızı/xalasıqızı/bibiqızı kimi şəxslər arasında nikah qadağan edilir.
- Bioloji qohumluğu olan əmi (və ya dayı) ilə qardaş (və ya bacı) qızı,
- Bioloji qohumluğu olan bibi (və ya xala) ilə qardaş (və ya bacı) oğlu.
Bu dəyişikliklərlə artıq ikinci dərəcəli qan qohumları da hüquqi qadağaya daxil edilib və nikaha münasibətdə qohumluq dairəsi daha dəqiq şəkildə hüquqi çərçivəyə salınıb.
Bu hüquqi dəyişikliklərin əsas məqsədi genetik cəhətdən riskli ailə quruluşlarının qarşısının alınması, uşaq hüquqlarının və sağlam ailə mühitinin qorunmasıdır.
Qohumlar arasında nikahlar genetik pozuntular və irsi xəstəliklərin ötürülmə risklərini artırdığı üçün bir çox ölkələrin qanunvericiliklərində bu cür nikahlara hüquqi qadağa qoyulmuşdur. Azərbaycan qanunvericiliyində edilən bu dəyişiklik beynəlxalq ailə hüququ tendensiyalarına uyğun olmaqla sosial rifahın təmininə yönəlmiş tədbir kimi qiymətləndirilməlidir.
Mülki və ailə hüququ mütəxəssisləri, nikah qeydiyyatı ilə məşğul olan orqanlar və notariuslar bu dəyişiklikləri diqqətlə nəzərə almalı və nikah yaşına çatmış şəxslər arasında qan qohumluğunu qiymətləndirərkən daha dərindən analiz aparmalıdır. Eyni zamanda, ailə planlaşdırması və ailə hüququ üzrə maarifləndirmə işləri çərçivəsində bu hüquqi yeniliklərin geniş ictimaiyyətə izahı vacibdir.
