Vərəsəlik hüququ ölən şəxsin əmlakının qanun və ya vəsiyyət əsasında digər şəxslərə keçməsini tənzimləyən mühüm hüquq sahəsidir. Azərbaycanda vərəsəlik münasibətləri Mülki Məcəllə, notariat haqqında qanunvericilik və digər normativ aktlarla müəyyən edilir. Bu məqalədə vərəsəlik prosesinin hüquqi əsasları, mərhələləri və praktiki nüansları barədə ətraflı məlumat verilir.

Vərəsəlik hüququnun hüquqi əsasları

Vərəsəlik hüququnun tənzimlənməsi əsasən Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi ilə aparılır. Məcəllənin vərəsəliklə bağlı xüsusi bölməsində vərəsəlik qaydası, vərəsəlik növləri, vərəsələrin hüquqları və vəzifələri detallı şəkildə göstərilir.

Mülki Məcəllədə vərəsəliklə bağlı əsas müddəalar

• Qanun üzrə vərəsəlik – əmlak qanunla müəyyən edilmiş vərəsəlik növbələri üzrə bölünür.
• Vəsiyyət üzrə vərəsəlik – miras qoyanın vəsiyyəti mövcud olduqda üstünlüyə malikdir.
• Müxtəlif növbəli vərəsələr – birinci növbə (ər/arvad, valideyn, övlad), ikinci və digər növbələr.

Bu maddələr vərəsəlik hüququnun əsas mexanizmlərini təşkil edir və mirasın kimə və nə şəkildə keçəcəyini müəyyənləşdirir.

Vərəsəlik hansı hallarda açılır və necə başlanır?

Vərəsəlik hüququ miras qoyanın vəfat etdiyi andan etibarən açılır və həmin gün vərəsəlik prosesinin başlanğıcı hesab olunur.

Vərəsəlik işinin açılması qaydası

1. Ölüm haqqında şəhadətnamənin alınması – vərəsəlik işinin başlanması üçün əsas sənəddir.
2. Notariata müraciət – miras əmlakı üzrə vərəsəlik işi yalnız notariat orqanında açılır.
3. Mirasın siyahıya alınması – əmlak, aktivlər, daşınmaz əmlak və digər hüquqlar qeydiyyata alınır.

Bu mərhələlər olmadan vərəsəlik hüququnun rəsmiləşdirilməsi mümkün deyil.

Vərəsəlik necə həyata keçirilir?

Vərəsəlik qanun və ya vəsiyyət əsasında həyata keçirilə bilər. Hər iki mexanizmin tətbiqi proseduru fərqlənir.

Qanun üzrə vərəsəlik qaydası

• Vərəsələr qanunda göstərilmiş növbələr üzrə mirasa sahib olur.
• Əgər birinci növbənin vərəsələri varsa, digər növbələr miras hüququ əldə etmir.
• Ər-arvadın qanuni payı xüsusi hallarda artırıla bilər (məsələn, birgə mülkiyyət olduğu halda).
   

Vəsiyyət üzrə vərəsəlik qaydası

• Miras qoyan sağlığında vəsiyyət tərtib edirsə, miras vəsiyyətdə göstərilən şəxslərə keçir.
• Vəsiyyət yalnız notarial qaydada təsdiq olunduqda hüquqi qüvvəyə malikdir.
• Vəsiyyətdə göstərilməyən şəxslərin məcburi pay hüququ qorunur (məsələn, ümumi övladların məcburi payı).
  
   

Mirasın qəbul formasının fərqləri

• Faktiki qəbul – vərəsə miras əmlakını idarə edir və ya qoruyursa.
• Rəsmi qəbul – notariatda ərizə verilir və miras hüququ haqqında şəhadətnamə alınır.

Müddətin qaçırılması halında məhkəmə qaydasında bərpa mümkündür, lakin sübut tələbləri sərtdir.

Vərəsəlik prosesində sıx rast gəlinən problemlər

• Vərəsələr arasında əmlakın bölünməsi ilə bağlı mübahisələr
• Vəsiyyətin etibarsız sayılması
• Mirasın gizlədilməsi və ya düzgün sənədləşdirilməməsi
• Miras əmlakının bir hissəsinin digər növbə vərəsələrdən gizlədilməsi

Bu hallar hüquqi yardımın vacibliyini daha da artırır.